Wieża Książęca w Siedlęcinie – Średniowieczny Komiks

Polska jest naprawdę pięknym krajem i zdecydowanie mamy wiele powodów do dumy, trzeba po prostu mieć tego świadomość. Średniowieczne polichromie opowiadające legendę o sir Lancelocie nie znajdują się nigdzie indziej jak w Polsce, w małej miejscowości niedaleko Jeleniej Góry jaką jest Siedlęcin w województwie dolnośląskim. Są to jedyne malowidła w Europie przedstawiające legendę rycerza Okrągłego Stołu oraz najstarsze w Polsce sceny świeckie ukazane na ścianie. Legendy arturiańskie w takim wydaniu zachowały się w niewielu ponad 10 miejscach w Europie, ale żadna nie opowiada historii z Siedlęcina. Wygląda dobrze, prawda? Oprócz wspaniałych polichromii znajdujących się w wieży książęcej, zwanej również błędnie rycerską, sama konstrukcja jest najlepiej zachowaną w Polsce, a tylko jedna jej przebudowa z XVI wieku sprawia, że patrzymy na prawdziwą budowlę ze średniowiecza! 

Ostrzegam, że będąc już na miejscu musimy też spoglądać na nią oczami duszy, gdyż jej otoczenie… cóż, pozostawia wiele do życzenia. Nieciekawa oficyna, czyli budynek bezpośrednio przylegający do wieży, została wpisana na listę zabytków. Najgorsza jednak nie jest sama oficyna, a budynki dawnego PGRu, rozpościerające się dookoła niej,  o zgrozo. Pamiętajmy, że nie one są tu najważniejsze, a wieża książęca!

Wieża Książęca w Siedlęcinie

Prawdą jest, że budowla przetrwała do naszych czasów w stanie praktycznie dziewiczym, jednak cały kompleks budynków wyglądał nieco inaczej. Jej budowę na ważnym trakcie handlowym pomiędzy Jelenią Górą a Lwówkiem Śląskim rozpoczęto w latach 1313 – 1314, a fundatorem i właścicielem z całą pewnością był Henryk I Jaworski. W owych czasach książęta śląscy nie pozwalali swym lennikom na konstruowanie dużych obiektów obronnych, dlatego też wieża książęca w Siedlęcinie była budowlą o dość niewielkiej bryle. Do czasów badań archeologicznych błędnie uważano, że donżonowy zamek został sfinansowany z sakwy rodów rycerskich, skąd jego nazwa – wieży rycerskiej. W 1368 roku księżna świdnicko-jaworska Agnieszka Habsburg sprzedała posiadłość Hansowi von Rodern po śmierci swego męża, Bolka II Małego, a następne lata upłynęły pod znakiem naturalnych zmian właścicieli. 

Od 1732 roku do końca II wojny światowej szlachecką rezydencję zamieszkiwał ród von Schaffgotsch. Jeszcze podczas wojny, do 1945 roku przechowywano tu ważne dokumenty oraz zbiory z wrocławskiego Instytutu Botanicznego i nieistniejącego już Śląskiego Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności, które również mieściło się we Wrocławiu. Po wojnie było już tylko gorzej – kiedy to wieżę i pobliskie zabudowania stały się własnością Państwowego Gospodarstwa Rolnego. W oficynie urządzono mieszkania dla pracowników PGRu, by w końcu Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK) objęło opieką monument. Pod koniec XX wieku w wieży urządzono Festiwal Pieśni Dworskiej podczas którego rozpalono ogień w jednym z kominków, który spowodował pożar budynku. Szczęśliwie nie był on zbyt groźny lecz konstrukcja do dziś nosi ślady feralnej imprezy. Od 2001 roku budynkiem aktywnie zarządza fundacja „Zamek Chudów”dzięki której powstało muzeum, którego główną atrakcją są oczywiście średniowieczne malowidła. Na terenie na którym leży zabytkowa wieża wciąż trwają prace archeologiczne, prowadzone przez Uniwersytety Jagielloński i Wrocławski. 

Więcej ciekawostek historycznych przedstawionych przez Katarzynę Ogrodnik, która przeprowadziła wywiad z opiekunem wieży znajdziecie TUTAJ.

Średniowieczny Komiks

Pomysłodawcą wspaniałych polichromii o dość nietypowej tematyce – świeckiej, był prawdopodobnie założyciel zamku – Henryk I Jaworski. Ich wykonanie zlecił około roku 1345 autorowi z północno – wschodniej Szwajcarii. Dekoracja malarska została wykonana metodą malowania na suchym tynku, czyli tak zwane al secco, błędnie określana jako freski. Zasadnicza różnica między obiema technikami to suchy tynk przy al secco i mokry przy fresco. Wieża książęca w Siedlęcinie posiada aż 33 metry kwadratowe unikatowego komiksu o sir Lancelocie.

Ukończywszy osiemnastą wiosnę Lancelot został wysłany na dwór króla Artura. Tam bez opamiętania zakochał się w królowej Ginewrze, która nadała barw jego szaremu życiu. Rozstanie, stos, śmierć, święty Graal – średniowieczna telenowela w setkach wariantów opowiadanych przez setki lat. Co zaś uwieczniono na ścianach wieży książęcej w Siedlęcinie? Otóż jest to pigułka losów naszych bohaterów z zamku Camelot chwała, miłość, śmierć i w końcu upadek naszego bohatera, a pośród malowideł święty Krzysztof – patron rycerzy symbolizujący wierność Chrystusowi – cechę pożądaną u wojów. Znalazł się on tam zapewne po to, aby uzmysłowić średniowiecznym rycerzom o tym jakże istotnym przymiocie, którego zabrakło sir Lancelotowi z Jeziora. Według legendy zdradza on przecież swego króla poprzez miłość do jego małżonki, tak więc figura świętego Krzysztofa ma tu głównie charakter moralizatorski.

Seria malowideł nie została jednak dokończona, toteż wciąż na ścianach możemy dostrzec ciemne kontury postaci od wieków czekających na wypełnienie. Malowidła te pozostawały w ukryciu pod warstwami tynku, a odkryto je dopiero pod koniec XIX wieku, w roku 1880. Całkowicie odsłonięte zostały zaś w roku 1936, kiedy to podjęto próbę ich odrestaurowania. Problemem okazało się odczytanie polichromii i powiązanie ich z legendą o sir Lancelocie, błędnie uznano je jako przedstawienie założenia klasztoru cystersów w niedalekim Krzeszowie. Johann Drobek, który zajął się konserwacją tego zabytku stworzył niejako karykaturę wspaniałego komiksu, zmieniając szpaler panien odzianych w kolorowe stroje w mnichów w czarnych habitach, a z Lancelota i Ginewry trzymających się za ręce stworzył dwóch panów – opata krzeszowskiego witającego Bolka. 

Szczęśliwie, dzięki fundacji „Zamek Chudów” udało się  odrestaurować w znamienity sposób owo dziedzictwo kulturowe, które rzuca zupełnie inne światło na wieki ciemne. Przyznajmy, że nie były one wcale takie ciemne, wręcz odwrotnie – ociekały kolorami, a życie nie kręciło się tylko wokół sfery sacrum. Dodatkowo nadmienię, że wiele gotyckich kościołów często ukrywa w swoim wnętrzu wspaniałe malowidła, które zmieniają nasze ustosunkowanie do tamtej epoki. Średniowiecze BYŁO epoką kolorów.

Konstrukcja

Wieża książęca w Siedlęcinie wzniesiona została jako rezydencja typu motte. Stanęła ona na ściętym stożku, otoczonym fosą, która była zapewne efektem wybierania materiału na potrzeby usypania kopca.   Bezsprzecznie powstała ona w latach 1313 – 1314, a data fundacji została udowodniona na podstawie badania dendrochronologicznego, czyli badania słojów drewna z którego wykonano belkowanie stropu na pierwszym piętrze. Dzięki tej metodzie dowiedziono też, że kolejne belkowania powstały rok później, a więźbę dachową stworzono z drzew ściętych w roku 1575. Stworzona na planie prostokąta 15×22 metry wieża książęca miała 19 metrów wysokości, przez co spokojnie można nazwać ją średniowiecznym wieżowcem. Posiadała cztery kondygnacje, a na najwyższej z nich – okalanej kranelażem (blankami) stacjonowali żołnierze pilnujący spokoju pary książęcej, zamieszkującej pod spodem. Rzecz jasna, ogromne pomieszczenia musiały być w Średniowieczu podzielone na mniejsze, jako że nie istniał wtedy skuteczny sposób na ocieplanie tak wielkich powierzchni. Parter początkowo pozbawiony był okien, zaś na pierwszym piętrze zlokalizowano kominek z ciepłą izbą czerpiącą ciepło z przystawionego do sieni paleniska. Funkcję reprezentacyjną pełniła Wielka Sala usytuowana na drugiej kondygnacji. Komnatę wyposażono w sedilia (kamienne ławy we wnękach okiennych służące głównie do potajemnych rozmów czy relaksu), a ponadto wszystkie pomieszczenia na tym piętrze posiadały wykusze ustępowe oraz rynienki odprowadzające nieczystości. Grubość murów na wyższych kondygnacjach to około dwa metry, a jeśli chodzi o niższe partie ich długość wynosi około trzech metry. 

W XVIII wieku popełniono zbrodnię przeciwko architekturze wspaniałej budowli jaką jest wieża książęca w Siedlęcinie i dobudowano do niej wspomnianą już oficynę w której od niedawna udostępniono wykop pokazujący nam przebieg muru otaczającego wieżę. Przed budynkiem zaś odnaleziono ślady wskazujące na konkretną lokalizację kamiennego mostu, prowadzącego do budynku. Liczne prace na jego terenie pozwoliły na dogłębne poznanie historii tego miejsce i tak między innymi odkryto wyłomy, które zachowały się w ścianach zewnętrznych. Sugerują nam one dokładny przebieg drewnianych ścian, dzielących wielkie kwadraty na mniejsze izby. Schody natomiast znajdowały się w centralnej części, a na trzeciej kondygnacji wychodziły one na wprost malowidła przedstawiającego świętego Krzysztofa. Odkryto również malowidło Matki Boskiej czy szafę z drewna, które mogłyby świadczyć o istnieniu w tym miejscu kaplicy. Oryginalnymi elementami w niezmiennej formie pozostały rampa do transportowania beczek w jednej z piwnic oraz blokada drzwi, która mogła być tu osadzona tylko przez budowniczych wieży, gdyż belek ją tworzących nie można wyciągnąć – są zbyt długie! Aby móc ich użyć przez pewien czas wstrzykiwano do nich pastę, która miała wytworzyć poślizg, by zabytkowe belki ruszyły się tak aby nie uległy zniszczeniu. 

Sześć córek miał pan wieży i powicia syna teraz oczekiwał, co linię rycerską w Siedlęcinie przedłuży. Okrutna fortuna jednak wypięła się na pana i córkę siódmą na świat wydała. Nie składał pan ów zażalenia, dźgnął był żonę, by honoru rodziny już więcej nie plamiła. Pocieszali sąsiedzi, pocieszała rodzina, jednak nic nie przekonało okrutnego pana z Siedlęcina. Morosława dziecię nazwał, bo wymarcie rodu rycerskiego zwiastowała, a ładne to dziecię było… oj ładne. Ino raz jeden wypadła była na klepisko i coś się poprzestawiała. Garbata i kulawa cały żywot swój na zbytki ludziom robiła, starą panną została, bo i nikt puklatej nie chciał… I zmarła, ze zgryźliwości i wredoty, przeżarta do szpiku kości w pewien pozimkowy dzień. Radości trzy dni trwały pos śmierci Morki, by na wsi widywać ją poczęli. Wróciła zza światów, by na zbytki znów robić – konie płoszyć, kury dławić i psocić.

***

Rozkopali jej grób, leżała na boku z palcami ze skóry obgryzionymi, jak na złego ducha przystało – złe ciało. Przebili więc kołkiem, wodą świętą skropili, ziemią zasypali i spokój znów był. Wracała jednak przez kolejne lata w przednówku, by podręczyć słabych aż na ofiarę Witka Szelesta żonę sobie obrała. Wypędzić czas nadszedł zmorę z jej kryjówki, do wieży egzorcysta kroki swe skierował. Pieśni żałobne, obrzędy, zaklęcia, wodą święconą w końcu lipę przed wejściem oblał. Brązowy dym ze szczeliny dobywał i buchał i egzorcysta sprawił, że do łagwi na wino wleciał. Zmora to była, w łagwi uwięziona, w rzece wylądowała. W ostatnią drogę płynąć jednak nie chciała. Pękło naczynie, a dym – kamień po kamieniu w lesie się skrył. Od tego czasu nie straszy już zmora w Siedlęcinie, ale w ludzi kamieniami cholera rzuca. Niech się strzeże ten, kto do Jeleniej Góry podąża wieczorową porą. Niechaj inną drogę obierze i unika spotkania ze zmorą!

Źródła:

Kolory malowideł zostały celowo nasycone.

Powiązane wpisy:

29 komentarzyZostaw komentarz

    • Pa zakupie biletu wstępu pan zebrał grupkę ludzi przed wejściem do wieży i opowiedział im krótką historię. Trafiłem już na część pytań, więc nie jestem w stanie ocenić poziomu informacji. W oficynie jest sklep z pamiątkami, ale nie wpadło mi w oczy nic co dotyczyłoby wyłącznie wieży. Ulotkę z opisem zdobyłem w zupełnie innym miejscu, ale jestem prawie pewien że ich stos rzucił mi się przy wejściu. En fin, pan którym tam pracuje jest archeologiem będącym w temacie, więc nie powinno być problemu :)

      • Brzmi nie najgorzej :)
        Tu fajnie to opisałeś, a niestety z wieloma takimi miejscami jest problem, że brak dobrych informacji – i często człowiek coś ogląda i nie do końca wie co ogląda.

    • Murale świetne, a jeśli chodzi o miejsca mniej znane to chyba wina promocji. Ja też często trafiam w miejsca o których pierwszy raz słyszę. Stoi sobie taka wieża, wielki zabytek na skalę światową, i co? W sumie jajco, bo nikt o nim nie wie. Niestety w Polsce promocja to wciąż wielki problem.

  • Do Pattravel: w tym wypadku atrakcji przewyższyć się nie da – poza Siedlęcinem malowideł ściennych przedstawiających legendę o Sir Lancelocie z Jeziora zachowanych IN SITU nie znajdziemy już nigdzie indziej na świecie.

  • Może to kwestia promocji, ale wierzcie mi, członkowie stowarzyszenia na rzecz wieży robią wszystko co w ich mocy aby ją wspomagać i promować – dowiedziałam się od jednego z opiekunów, że teraz i tak jest o niebo lepiej niż kilkanaście lat temu, kiedy fundacji udało się przejąć opiekę nad wieżą. Wszystkie działania rozbijają się o fundusze i tak zwaną biurokrację. Takimi zabytkami państwo powinno zajmować się „z urzędu”. To oburzające, że opiekunowie muszą o cokolwiek prosić, składać petycje, itp. Wiemy wszyscy jak to wygląda w naszej kochanej Polsce. Potrzebne są zmiany u podstaw.

    • Nie neguję tutaj pracy włożonej przez opiekunów absolutnie. Na pewno jest lepiej niż wcześniej, z tego co widziałem to wieża nie miała łatwo, więc postęp widać gołym okiem. Nie rozumiem tylko jak to jest możliwe, że człowiek żyje tyle lat, zna całą historię Barcelony, Madrytów, Berlinów, a nie ma pojęcia co ma pod nosem…

    • To prawda, Polska skrywa wiele perełek :) Trzeba je tylko wyciągnąć na światło dzienne, bo większość z nich jest tam sobie gdzieś… zapomniana. Niestety.

  • Bardzo mi się podoba nazwa „średniowieczny komiks” :) Miejsce ciekawe, dobrze, że robią chociaż wprowadzenie przed zwiedzaniem. Pozdrawiam z Mazur :)

  • Ja też uwielbiam, jak wypłowiałe kolory oraz przemalowane wg późniejszych doktryn są oznaką średniowiecza i tak długo były przedstawiane – jako mrok i upadek. Jak z tej strony popatrzeć – zawsze jest mrok ;)

    • Dolny Śląsk to piękna historia :) Są dziesiątki miejsc, które zasługują na uwagę i właśnie pośród nich Wieża Książęca w Siedlęcinie. Gorąco polecam odwiedzić to miejsce.

    • Cieszy mnie to! Droga Agnieszko, jest tyle pięknych miejsc w Polsce, że nie wiadomo w którą stronę się udać haha. Na pewno trafimy w okolice Krakowa! Sam umieram z ciekawości co jeszcze nasz kraj kryje przed nami w tamtych okolicach!

    • No właśnie, jak? Jak mógł pomyśleć, że twórca polichromii był na tyle odważny żeby przedstawić dwóch mężczyzn w tej jakże dość bliskiej pozycji :)

  • Wieżę w Siedlęcinie pamiętam sprzed około 25 lat – nie wyglądała tak, jak na Twoich zdjęciach. Była wtedy jeszcze jedną średniowieczną ruiną, która wyznaczała nam szlak zamków Dolnego Śląska, po którym przez trzy tygodnie jeździliśmy na rowerach. Dobrze się dzieje, że takie miejsca stają na nogi. Wszędzie w Europie są jednym z motorów wzrostu turystyki na danym obszarze, a Dolny Śląsk – poza popularnymi miejscami – na pewno bardzo tego potrzebuje.

    Pozdrawiam!

  • Trafiłam tam kilka lat temu, ale komiks nie był jeszcze wtedy jakoś specjalnie znany, więc wysiadłam z samochodu, zrobiłam JEDNO zdjęcie i pojechałam dalej… jak zwykle pech! :)

Podziel się z nami swoją opinią!