Sainte-Chapelle w Saint-Germer-de-Fly
Paryska Sainte-Chapelle uchodzi za jedno z najwspanialszych dzieł gotyku. Nie była ona jednak jedyną kaplicą inspirowaną ideą architektonicznego relikwiarza pełnego światła i witraży. Wśród budowli nawiązujących do jej form szczególne miejsce zajmuje Sainte-Chapelle w Saint-Germer-de-Fly. Wzniesiona w XIII wieku przy słynnym opactwie benedyktyńskim, do dziś zachwyca smukłą architekturą i niezwykłą lekkością wnętrza.
10 gotyckich katedr Francji w cieniu paryskiej Notre Dame
Jeśli jesteś miłośnikiem średniowiecznej architektury Francji być może zainteresuje Cię moja książka. To pierwszy polski przewodnik po aż 101 francuskich kościołach wieków średnich. Dzięki niemu odkryjesz kolejne cuda architektury gotyckiej i romańskiej. Poznasz ich historie (a niekiedy także i legendy ✨). W środku ponad 400 stron i ponad 400 zdjęć! Takiej książki jeszcze nie było!
ŚWIĘTA FRANCJA
Opactwo w Saint-Germer-de-Fly
Historia opactwa Saint-Germer-de-Fly sięga VII wieku i nierozerwalnie wiąże się z postacią św. Germera. Wywodził się on z wpływowego rodu blisko związanego z dworem Merowingów i przez pewien czas należał do otoczenia króla Dagoberta I. Pod wpływem św. Audoena (Ouena), późniejszego arcybiskupa Rouen, porzucił jednak życie dworskie i poświęcił się działalności religijnej. To właśnie on założył wspólnotę monastyczną w Fly-du-Désert i został jej pierwszym opatem, dając początek opactwu, które z czasem stało się jednym z najważniejszych ośrodków religijnych regionu.
Opactwo Saint Ouen w Rouen – Biały kruk gotyku promienistego
Rozwój tego ośrodka przerwały najazdy normańskie, które w połowie IX wieku doprowadziły do zniszczenia zabudowań i rozproszenia wspólnoty. Mnichom udało się jednak ocalić relikwie św. Germera, przenosząc je do Beauvais. Przez blisko dwa stulecia życie monastyczne w Fly pozostawało w zaniku, aż do jego odrodzenia w pierwszej połowie XI wieku, tradycyjnie wiązanego z działalnością biskupa Beauvais Drogona. Dopiero w 1132 roku część relikwii fundatora powróciła do opactwa, którego znaczenie zaczęło wówczas ponownie wzrastać.
Notre Dame en Vaux w Châlons i wstydliwa relikwia
Sercem dzisiejszego zespołu opackiego jest kościół, którego budowę rozpoczęto około 1135 roku, a ukończono na początku XIII stulecia. Wzniesiony na planie krzyża łacińskiego należy do najważniejszych zabytków wczesnego gotyku, zachowując jednocześnie liczne cechy architektury romańskiej. Jego charakterystyczną cechą jest wydłużona, ośmioprzęsłowa nawa zestawiona ze stosunkowo krótkim chórem zakończonym obejściem i wieńcem kaplic. Świątynia ucierpiała podczas wojny stuletniej, kiedy zawaliła się część sklepień, zniknęła wieża nad skrzyżowaniem naw, a zachodni masyw fasadowy popadł w ruinę. Choć kościół był później wielokrotnie remontowany, tych elementów już nie odbudowano, przez co ostatecznie jego obecna bryła różni się od średniowiecznego pierwowzoru.
Sainte-Chapelle w Saint-Germer-de-Fly ogółem
Nas interesuje jednak przede wszystkim nie sam kościół opacki, lecz niezwykła kaplica Mariacka, powszechnie nazywana Sainte-Chapelle. Wzniesiono ją w drugiej połowie XIII wieku z inicjatywy opata Pierre’a de Wessencourt. Jej konsekracja odbyła się w 1267 roku. Choć wyraźnie nawiązuje do słynnej Sainte-Chapelle w Paryżu, nie była jej bezpośrednim odpowiednikiem. Pełniła jednocześnie funkcję kaplicy poświęconej Najświętszej Maryi Pannie, relikwiarza przechowującego relikwie św. Germera oraz prywatnej kaplicy opata. Pod względem architektonicznym należy jednak do najdoskonalszych przykładów gotyku promienistego i bez wątpienia czerpie inspirację z królewskiej fundacji Ludwika IX, konsekrowanej w 1248 roku.
Sainte Chapelle w Vincennes
Efektem tej fundacji była wyjątkowo harmonijna budowla o prostym, lecz niezwykle efektownym układzie. Kaplica składa się z czterech przęseł zakończonych siedmioboczną apsydą. Jej wnętrze mierzy około 25 metrów długości, 9,4 metrów szerokości i 14,2 metra wysokości. Z kościołem opackim łączy ją krótki, bogato przeszklony łącznik, stanowiący integralną część całego założenia. Od strony zachodniej fasadę flankują dwie masywne wieżyczki schodowe, prowadzące do partii okna rozetowego, które należy do najbardziej charakterystycznych elementów kaplicy.
Góra świętego Michała – Legendy XII-wiecznego mnicha
Sainte-Chapelle w Saint-Germer-de-Fly wpisuje się w dobrze znany w XIII wieku typ kaplic relikwiarzowych, inspirowanych rozwiązaniami paryskiej Sainte-Chapelle. Choć nie wprowadzała zupełnie nowych schematów, stanowiła lokalną i bardzo udaną adaptację tego modelu, dostosowaną do potrzeb opactwa benedyktyńskiego. Różnica czasowa między ukończeniem kościoła opackiego a budową kaplicy wynosi zaledwie około pół wieku. Dobrze pokazuje to skalę przemian, jakie zaszły w architekturze gotyckiej w tym krótkim okresie. Surowa, masywna bryła kościoła kontrastuje tu wyraźnie z lekkością i bogatą artykulacją przestrzeni kaplicy, podkreślając ewolucję form architektonicznych od wczesnego gotyku ku jego dojrzałej, promienistej fazie.
Bryła Sainte-Chapelle w Saint-Germer-de-Fly
Zarówno kamieniarka kruchty, jak i samej bryły kaplicy świadczą o wysokim poziomie warsztatu miejscowych kamieniarzy, a styl obu części pozostaje jednolity. Filigranowa struktura budowli została wzbogacona licznymi wimpergami, ozdobionymi żabkami i zwieńczonymi fleuronami. Całość uzupełnia bogaty zestaw detali architektonicznych: pinakle, balustrady, fryz z motywem liści akantu, gargulce oraz wysokie okna sięgające niemal poziomu gruntu.
Jak można się jednak domyślać, nie wszystko, co dziś oglądamy, pochodzi ze średniowiecza. Znaczna część wystroju i detali kaplicy jest efektem XIX-wiecznych prac restauratorskich, które miały na celu przywrócenie jej możliwie bliskiego pierwotnemu wyglądu. Kluczową rolę odegrał tu Émile Boeswillwald – jeden z najważniejszych francuskich architektów-restauratorów XIX wieku, związany m.in. z pracami przy katedrze w Laon, katedrze w Toul oraz paryskiej Sainte-Chapelle. Dzięki jego interwencjom i ówczesnej koncepcji konserwatorskiej kaplica w Saint-Germer-de-Fly uzyskała spójny, wyidealizowany obraz XIII-wiecznej architektury, który w dużej mierze kształtuje nasze dzisiejsze jej postrzeganie.
Katedra w Laon – Wielka inspiracja
Silna erozja sprawiła, że część detali zachowała się w stanie zbliżonym do pierwotnego. Niemniej w rzeczywistości proces ten w znacznym stopniu zatarł pierwotną ostrość dekoracji wykonanych z miękkiego, porowatego kamienia. Wnętrze kaplicy dokumentuje również historię kolejnych ingerencji konserwatorskich. Zachowały się tam ryciny i rysunki przedstawiające pierwotny wygląd zespołu detali, w tym projekty modernizacji oraz elementy stolarki, takie jak zamki do drzwi. Materiały te ukazują także stan budowli sprzed XIX-wiecznych prac restauracyjnych prowadzonych przez Émile’a Boeswillwalda.
W środku Świętej Kaplicy
Jednym z relatywnie najlepiej zachowanych elementów pozostaje kamieniarka portalu drzwiowego w północnej części kruchty. Niewielkie, czterometrowe wnętrze kruchty, podobnie jak sama kaplica, zostało niemal całkowicie otwarte na światło dzięki wysokim przeszkleniom, które dominują w jego ścianach. Finezja detalu oraz lekkość konstrukcji przywodzą na myśl rozwiązania znane z dojrzałego gotyku promienistego, w tym z bazyliki św. Urbana w Troyes.
Troyes – Drewniana makieta
Sainte-Chapelle w Saint-Germer-de-Fly jest jednym z najbardziej wyrazistych przykładów gotyku promienistego w północnej Francji, w którym struktura ścian została niemal całkowicie zastąpiona przez przeszklenia. Wysokie okna zajmują większość powierzchni między przyporami, tworząc efekt niemal całkowitej dematerializacji murów. Jedynie dolna strefa ścian zachowuje wąski pas kamiennego cokołu, który pierwotnie mógł być uzupełniony dekoracją malarską i detalami rzeźbiarskimi. Smukłe filary przechodzą płynnie w system żeber sklepienia krzyżowo-żebrowego, które porządkują przestrzeń i podkreślają jej wertykalny charakter. Silnym akcentem kompozycyjnym pozostaje zachodnia rozeta, zajmująca znaczną część fasady i stanowiąca główny punkt skupienia światła oraz osi widokowej wnętrza. W porównaniu z bogactwem architektury sama aranżacja wyposażenia jest skromna — w kaplicy znajduje się współczesna kopia XIII-wiecznego ołtarza Pasji. Oryginał, zniszczony podczas rewolucji francuskiej, trafił do zbiorów Musée de Cluny w Paryżu.
Lektura:
- http://www.3asg.fr
- Á l’aube de l’architecture gothique – Jacques Henriet; Besançon 2005.
